domingo, 30 de octubre de 2016

ORACIONES QUE INDICAN POSESIÓN O TENENCIA

Oraciones que indican tenencia o posesión
Estas oraciones indican lo que tiene alguien o algo, o está en poder de alguien.

A’aneb’ li raqal aatin li naxye resil junaq li poyanam, xul malaq k’a’aq reeru li wank jun li na eechanink re.



Ejemplos:
Q’eqchi’         Castellano

Wank jun lin b’eelb’aal ch’iich’ Tengo un carro
Wank jun inxan kaxlan.         Tengo una gallina.
Jwal q’es re linch’iich’.         Mi machete tiene mucho filo.
Laj Ku wank jun xtzo’kaxlan         Domingo tiene un gallo
Wank jun toon lin xayaw Tengo una mata de achiote

ORACIONES QUE INDICAN LUGAR

Oraciones que indican lugar
Esta clase de oraciones, indican en qué lugar o donde se encuentra una persona, animal u objeto.

Li raqal aatin a’in naxye sa’ k’aru na’ajej malaj b’ar wank junaq li poyamam, junaq li xul, malaj jun li k’aqreru.

Regla: Generalmente la palabra que indica el lugar o la ubicación en la oración se escribe al final de la oración, como un complemento.
Sa’ xraqik li raqal aatin natz’ib’amank li aatin li naxye li na’ajej b’arwi’ wank laj b’aanunel.

Ejemplos:

Q’eqchi’          Castellano
Wan linna’ sa’ ochoch.            Mi madre está en la casa.
Xtaqe’k li mes xb’een kab’l.          El gato se subió sobre la casa.
K’ochk’o li tz’unun sa’ ru’uj che’.  El gorrión está parado en el árbol.
T’ant’o linch’iich’ xb’een tem.  Mi machete esta sobre el banco.
Wan li wa sa’ chakach.          Las tortillas están en la canasta.

ORACIONES DE EXISTENCIA O ESTADO

Las Oraciones que indican existencia o estado
Esta clase de oraciones señalan más que todo cómo es alguien o algo, procedencia, ubicación, tiempo o estado del clima, etc.

Li raqal aatin a’in naxk’utb’esi chanki ru junaq li poyanam malaj jun li k’a’aq reeru, naxye b’ar nachal, b’ar wank, ut li hoonal b’arwi’ yoo chi b’anumank li jalan jalan chi k’anjel.

Regla: la palabra que indican existencia o estado generalmente va escrita al inicio de la oración.
Li aatin li naxye k’aru wank malaj li chanki ru wank natz’ib’amank sa’ xtiklajik li raqal aatin.

Ejemplos:
Q’eqchi’ Castellano
Wank linmel sa’ li warib’. Mi abuelito está en la hamaca.
Xaqxo li tz’I’ chi ru neb’aan.         El perro está parado en el patio.
K’I tz’aqal ru li kenq’.         El frijol está cargado.
Numtajenaq li saltul chi rub’el.      Hay muchos zapotes debajo del árbol.

SUJETO Y PREDICADO

El sujeto
El sujeto es la persona, animal o cosa de la que se dice algo.

Laj b’aanunel a’an jun li qasqiitz’in, jun li xul ut malaj junaq li k’a’aq reeru li yoowi’ chi aatinak sa’ li eaqal aatin.

El predicado

El predicado es lo que se dice del sujeto.
A’an li nayeemank chi rix laj b’aanunel.

Ejemplos de sujeto y predicado en una oración
Xk’utb’al laj b’aanunel ut li nab’aanumank sa’ jun li raqal aatin.

a.  La vaca         come hierbas.          Naxwa’ li pim           li wakax
Sujeto             Predicado                 Li nab’aanumank    aj b’aanunel

b.  El zanate      tiene un nido.          Wank jun xsuk         li tz’oq
Sujeto             Predicado                Li nab’aanumank    aj b’aanunel

c.  El niño          es muy gordo.          Jwal nim xtib’el        li chi’na’al.
Sujeto             Predicado                 Li nab’aanumank    aj b’aanunel

d.  El maestro está hablando.           Yoo chi aatinak laj k’utunel
Sujeto            Predicado                 Li nab’aanumank    aj b’aanunel

LA ORACION

LA ORACIÓN
La oración es una unidad sintáctica con sentido completo que está conformada por predicado y sujeto este último puede ser expreso o implícito.

RAQAL AATIN
Li raqal aatin a’an jun ch’uut chi aatin tustukeb’ ru chi us u t naxk’e jun li na’leb’, wank jun li naxb’aanu li k’anjel ut jun li naxye li k’aru nab’aanumank.

Ejemplos / Xk’utb’al

a.    Ke’b’atzunk b’olotz li saaj al.  Los muchachos jugaron pelota.
b.    Ke’xtaw li ixim li sank.              Las hormigas descubrieron el maíz.
c.    Chalkre li wiitz’in.                     Mi hermano viene en un momento.
d.    Kikete’ xb’aan kaaq li pich’     El pájaro carpintero fue golpeado por el rayo.
e.    Xnujak li hal sa’ li ochoch.      La mazorca se llenó en la casa.

En la oración se distingue: el sujeto y el predicado.


Sa’ li raqal aatin na tawlimank: Laj b’aanunel ut li nab’aanumank

CONJUNCIONES

CONJUNCIONES EN Q'EQCHI'
Son las partículas que se usan para unir palabras, frases u oraciones.

A’aneb’ li xk’aj aatin li na’oksimank re ch’utub’ankil junaq li aatin malaj junaq raqal aatin.

Ut = y / entonces
Malaj / Malaq = o
Xb’aan naq /Xmaak naq = porque
Ab’an = pero
Ab’anan = sin embargo
Jwal = más / muy
Jo’kan naq = por eso / así es que
Wi = si
Naq = cuando
Jo’ = como
Chi = (Conjunción sin un significado literal)

Ejemplos: / Xk’utb’al
a. Laj Cheep  ut li xMar  juntaq’eeteb’ xchihab’.    
José y María tienen la misma edad.      

b. Ch’ina’us na’aatinak, ab’anan moko yaal ta naxye.
Se expresa muy bien, sin embargo, miente.

c. Ma tatk’anjelaq anaqwan malaj toj wulaj.                  
¿Trabajarás hoy o hasta mañana?

PREPOSICIONES

Son palabras que tienen la función de enlazar o introducir elementos de la oración.

A’aneb’ li aatin nake’oksimank re xk’eb’aal junaq li na’leb’ sa’ junaq li raqal aatin. En el idioma Q’eqchi’ se utilizan: / Sa’ li aatinob’aal nake’oksimank:

Chi: en, a, con
Sa’: a, en, por, entre

Ejemplos: / Qayehaq
Wank jun li k’aam chi xkux li kawaay.
Hay una soga en el cuello del caballo.

Yoo chi aanilak li kawaay sa’ li b’e.
El caballo va galopando en el camino.

Wanko sa’ li okeb’aal.
Estamos en la entrada.

Li ch’ina al wank sa’ li tzoleb’aal
El niño está en la escuela

DÍAS DE LA SEMANA

Li xjunqil kutan re jun xamaan – Los días de la semana


MESES DEL AÑO

Eb´ li po chi ru jun chihab´
Los meses del año


CUENTOS EN Q’EQCHI’

Li loq’laj nima’

Sa’ junxil kutan wan jun li nima’ aran sa’ jun li k’aleb’aal aran sa’ xweent litenamit chik’ajb’om, b’ar wi’ wankeb’ li kar jo’ ninq ut jo’ kok’. Rajlal kutaneb’ li poyanam nake’xik chi xchapb’aleb’ li xkar sa’ li nima’ toj eq’la; ab’an sa’ jun kutan naq jun li ch’ina al ki’ok chi xchapb’al li xkar ab’an yal ta junaq li karnaxk’e rib’ chi ru li xra’l kixb’ay rib’ naab’al honal rik’in ab’an tiik yal ta junaqnaruhank chi xchapb’al, jo’kan naq ki’ok chi xmajewankil chi kaw xyaab’ xkuxli nima’ ab’anan sa’ jumpaat kichal jun li nimla chaqi’eel re li ch’ina al ut kirajraj ruk’b’al li nima’ ak xmajewa ut a’an jwal k’a chik moko kixkuy ta chikxnuq’b’al b’ayaq, aran xk’e reetal naq moko us ta li xye ut sa’ jumpaat ki’okchi xpatz’b’al xkuyb’al xmaak chi ru li nima’ tojo’ naq kiru chi ruk’b’al li ha’ utaran xnaw naq moko us ta naq taamajewa junaq li nima’ xb’aan naqyo’yookeb’ chi xjunil li k’a’ru wan sa’ li ruuchich’och’ 



Li xtenamit li yos ut jun li qawa’chin
 
Sa’ jun len kutan wan len jun li poyanam kiraj raj xik chi rula’aninkil chaq lixtenamit li Yos (Esquipulas) nake’xye re, ab’an li qasqiitz’in a’an ink’a’ naxpaab’naq ak xikaq aawe sa’ li loq’laj na’ajej a’an tento naq taak’ajb’a rix re naq maak’a’ taak’ul chaq naq wanqat chaq aran, nake’xye len re ink’a’ len naxpaab’chan ru naq tink’ul kama’an yal ink’a’ tana jultikaq we chan len li poyanam a’an,ab’an kihulak len xq’ehil li xxikik, kixchap len li xb’eeleb’aal ch’iich’ kiko’’ len chiink’a’ kixk’ajb’a rix xb’aan naq nareek’a len rib’ naq nim xwankil, abàn naqkixyoob’ behek sa’ li b’eeleb’aal ch’iich’ jun paataq len chi yaal naq kichalk lenxlub’ik chi ru li b’e ut ink’a’ chik naxtaw ru k’aru tixb’aanu ut ink’a’ len chik naru chi aatinak ut jun paataq xk’ulb’al a’an naq ki’el sa’ li xlemul li b’eeleb’aal lich’iich’ li yook wi’ chi b’ehek, naq ki’el yal kirupupik chalen naq ko’sachq sa’xyanqeb’ li k’iila tzuul ut aranlen kikana chi junajwa, ut li wankeb’ len chixk’atqke’sach len ch’ooleb’ rilb’al li k’aru xk’ulmank, ut timil timil xe’exk’e reetal k’awutnaq kama’an xk’ulmank ut xe’xtaw ru naq xk’ulmank a’in yal sa’ xk’ab’a’ liqawa’chin li kiraj xik aran sa’ lixtenamit li Qaawa’ ink’a’ xkanab’ rib’ rub’eetal li xyu’am xko’o b’an yal chimaajo’ maajo’, jo’kan ut naq chalen anajwank wi’ wankeb’ li poyanam nake’rajxik sa’ li loq’laj na’ajej a’an tento naq nake’roxloq’i re naq maak’a’aq junaq lirahilal te’xtaw chaq chi ruheb’ li xb’eenik.
 
Li xk’uub’ank re: Alberto Caal Pop.


Li qana’ chin
 
Sa’ jun li k’aleb’aal kiwan jun li qana’chin jwal aj sak’a ut sa naril li ch’e’ok sa’li ochoch naxk’e chi wa’ak li xb’eelom ut li xkok’al; ab’an sa’ jun kutan naq jwal tiq li saq’e kiraj xb’alaq’inkil li xb’eelom naq yo chaq chi k’anjelak sa’ lipim ab’an moko jwal najt ta rik’in li rochoch ut li ixq kixtikib’ xjapb’al re chi kaw ut kixye -Aay aay kilech xxamlel li wochoch ink’a’ ninru chixchupb’al lixam kim ab’eelom tenq’ahin -chan ut li xb’eelom kixpaab’li aatin a’in kichalsa’ jumpaat chi xtenq’ankil ab’an naq kik’ulun kiril naq li rixaqil yo chi se’ekchi kaw xb’aan naq yal tik’ti’ xye. Li xb’eelom xko’o wi’ chik chi k’anjelak ab’ankihulak li honal naq kilech tz’aqal li xam sa’ li ochoch ut li ixq ki’ok wi’ chik chixjapb’al re chi kaw naq xlech li xam ut sa’ li honal a’an ink’a’ chik kichal lixb’eelom chi xtenq’ankil xb’aan naq mare yal jot’ok wi’ chik re chan, toj reetalnaq ki’oso’ li xk’atik chi xjunil li k’aru wank re sa’ rochoch.

CANTOS INFANTILES

LINMAATAN
Autor: José María Quib
Li waatin Q’eqchi’
A’an jun maaatan
Ke’eebe’il chap we xb’aaneb’
Linmama’ ut wixa’an

Laa’in ink’a’ tintiz’eq
Li si matan a’in
Xb’aan naq wan xloq’al
Ut k’ajo’ xch’ina’usal.

Laa’in tinkoloqre
Ut tinchaab’ilob’resi
Jo’kan sa’ komonil
Toowanq sa’ qaloq’al

Eb’ li Xul
Sa’ k’aleb’aal a’in
Wankeb’likok’ tz’i’
Haw-haw arin
Haw-haw aran
Yalaqb’ar yalaqb’ar
Haw- haw

Sa’ k’aleb’aal a’in
Wankeb’li wakax
Mu-mu arin
Mu-mu aran
Yalaqb’ar, yalaqb’ar
Mu – Mu.

Sa’ k’aleb’aal a’in
Wankeb’li patux
Jos-Jos arin
Jos-Jos aran
Yalaqb’ar, yalaqb’ar
Jos-Jos.

Naxtzol Raatin Lix Na’
Autor: Pedro Quib Cho

Li chi’na kaxlan naxtzol raatin lix na’
Chi’w, Ch’iw-chan, ch’iw, ch’iw-chan.

Li ch’ina patux naxtzol raatin lix na’
Tux, tux- chan,tux, tux-chan.

Li ch’ina ak’achnaxtzol raatin lix na’
Wi, wi- chan, wi,wi-chan.

Li ch’ina Q’eqchi naxtzol raatin lix na’
Na’, na’- chan, wa’, wa’-chan.

Li ch’ina kaxlan winq naxtzol raatin lix na’
Ma- ma- chan, pa-pa -chan.



Li uk’

Ch’ina uk’, ch’ina uk’,
toj b’ar muqmuukat chaq.
chanchanat aj wi’ laayuwa’.

Junes uk’ak, junes uk’ak.
Sa’ jun kutan
Mare taak’ul
Kama’ kixk’ul  laayuwa’.

Kixk’ul jun mama’ hab’
ut jun numik li xab’on.
Aran kixik sa jul.

ADJETIVOS CALIFICATIVOS

Yib’ ru = Feo/a 
Ch’ina us = Bonito/a 
Chaq’al ru = Hermoso/a 
Nim = Grande 
Kach’in = Pequeño/a 
Kaan ru = Loco/a 
Seeb’ ru = Inteligente 
Jolom pek = Tonto/a 
Terto xtz’aq = Caro/a 
Kub’enaq xtz’aq = Barato/a 
Timil = Despacio 
Ch’a’aj = Difícil

PARTICULAS

Anchal. Parece
Ani. ¿Quién?
Aran: allí
B’a, ma: No
B’ar: Donde
Chaab’il. Bueno
Chalen: desde

Eb’: Ellos/ Ellas

NEOLOGISMOS

Aaw: suyo
Aj k’ay saqb’ach. Vendedor de granizadas
Aj k’ay xaab’. Vendedor de zapatos.
Aj tap. Cangrejero.
Ajen: Despierta
B’alak’ kab’: Pizarrín
B’anleb’aal ixq. Clínica de mujeres
B’anleb’aal kok’al. Clínica para niños.
B’anleb’aal re winq. Clínica para hombres.
B’aqib’k. Boxear
B’elej: en nueve días
B’irleb’: Calculadora
B’olotz oq. Fútbol
Chetcho: Manojeado, está en manojo
Chu’:Orina
Kutb'ilb'an: Inyección
Liim: Lima                        
Mank: mango                         
Mansaan: mansana                            
Nume'sa': Diarrea 
Raxkehob': Paludismo
Sosolch'iich: Helicoptero
To'j: clavo
Trabajik: trabajo

 Xikil: mucho

ADVERVIOS

Esta clase de palabras en el idioma Q’eqchi’ desempeñan papeles muy importantes. Generalmente funcionan como adverbios. También tienen varios usos sintácticos y pragmáticos. Las categorías más comunes son las siguientes:


Adverbio de Manera

Es la partícula que nos indica cómo se hace una acción, o sea la manera en que se realiza, así como ligero, despacio, etc.


Adverbios de Tiempo

Nos indica el tiempo de haberse realizado o para realizarse una acción



Adverbios de tiempo pasado

Los adverbios de tiempo indican, días y años. El indicador del tiempo es el sufijo – er. Entre los adverbios que se pudieron recopilar en la investigación de campo están los siguientes:



Las palabras oob’ix y wuqub’ix, por investigación propia del que redacta la presente, solo se ha detectado en la expresión de personas mayores de 40 años en los municipios de Cobán, Chamelco y Carchá. El sufijo –ix indica que sobre X día será el acontecimiento tal. 

Ejemplo:
 Wuqux´ib tsumlaaq linrab´in = Dentro de 7 dias se casa mi hija.