Mostrando entradas con la etiqueta Nivel 4. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Nivel 4. Mostrar todas las entradas

domingo, 30 de octubre de 2016

CUENTOS EN Q’EQCHI’

Li loq’laj nima’

Sa’ junxil kutan wan jun li nima’ aran sa’ jun li k’aleb’aal aran sa’ xweent litenamit chik’ajb’om, b’ar wi’ wankeb’ li kar jo’ ninq ut jo’ kok’. Rajlal kutaneb’ li poyanam nake’xik chi xchapb’aleb’ li xkar sa’ li nima’ toj eq’la; ab’an sa’ jun kutan naq jun li ch’ina al ki’ok chi xchapb’al li xkar ab’an yal ta junaq li karnaxk’e rib’ chi ru li xra’l kixb’ay rib’ naab’al honal rik’in ab’an tiik yal ta junaqnaruhank chi xchapb’al, jo’kan naq ki’ok chi xmajewankil chi kaw xyaab’ xkuxli nima’ ab’anan sa’ jumpaat kichal jun li nimla chaqi’eel re li ch’ina al ut kirajraj ruk’b’al li nima’ ak xmajewa ut a’an jwal k’a chik moko kixkuy ta chikxnuq’b’al b’ayaq, aran xk’e reetal naq moko us ta li xye ut sa’ jumpaat ki’okchi xpatz’b’al xkuyb’al xmaak chi ru li nima’ tojo’ naq kiru chi ruk’b’al li ha’ utaran xnaw naq moko us ta naq taamajewa junaq li nima’ xb’aan naqyo’yookeb’ chi xjunil li k’a’ru wan sa’ li ruuchich’och’ 



Li xtenamit li yos ut jun li qawa’chin
 
Sa’ jun len kutan wan len jun li poyanam kiraj raj xik chi rula’aninkil chaq lixtenamit li Yos (Esquipulas) nake’xye re, ab’an li qasqiitz’in a’an ink’a’ naxpaab’naq ak xikaq aawe sa’ li loq’laj na’ajej a’an tento naq taak’ajb’a rix re naq maak’a’ taak’ul chaq naq wanqat chaq aran, nake’xye len re ink’a’ len naxpaab’chan ru naq tink’ul kama’an yal ink’a’ tana jultikaq we chan len li poyanam a’an,ab’an kihulak len xq’ehil li xxikik, kixchap len li xb’eeleb’aal ch’iich’ kiko’’ len chiink’a’ kixk’ajb’a rix xb’aan naq nareek’a len rib’ naq nim xwankil, abàn naqkixyoob’ behek sa’ li b’eeleb’aal ch’iich’ jun paataq len chi yaal naq kichalk lenxlub’ik chi ru li b’e ut ink’a’ chik naxtaw ru k’aru tixb’aanu ut ink’a’ len chik naru chi aatinak ut jun paataq xk’ulb’al a’an naq ki’el sa’ li xlemul li b’eeleb’aal lich’iich’ li yook wi’ chi b’ehek, naq ki’el yal kirupupik chalen naq ko’sachq sa’xyanqeb’ li k’iila tzuul ut aranlen kikana chi junajwa, ut li wankeb’ len chixk’atqke’sach len ch’ooleb’ rilb’al li k’aru xk’ulmank, ut timil timil xe’exk’e reetal k’awutnaq kama’an xk’ulmank ut xe’xtaw ru naq xk’ulmank a’in yal sa’ xk’ab’a’ liqawa’chin li kiraj xik aran sa’ lixtenamit li Qaawa’ ink’a’ xkanab’ rib’ rub’eetal li xyu’am xko’o b’an yal chimaajo’ maajo’, jo’kan ut naq chalen anajwank wi’ wankeb’ li poyanam nake’rajxik sa’ li loq’laj na’ajej a’an tento naq nake’roxloq’i re naq maak’a’aq junaq lirahilal te’xtaw chaq chi ruheb’ li xb’eenik.
 
Li xk’uub’ank re: Alberto Caal Pop.


Li qana’ chin
 
Sa’ jun li k’aleb’aal kiwan jun li qana’chin jwal aj sak’a ut sa naril li ch’e’ok sa’li ochoch naxk’e chi wa’ak li xb’eelom ut li xkok’al; ab’an sa’ jun kutan naq jwal tiq li saq’e kiraj xb’alaq’inkil li xb’eelom naq yo chaq chi k’anjelak sa’ lipim ab’an moko jwal najt ta rik’in li rochoch ut li ixq kixtikib’ xjapb’al re chi kaw ut kixye -Aay aay kilech xxamlel li wochoch ink’a’ ninru chixchupb’al lixam kim ab’eelom tenq’ahin -chan ut li xb’eelom kixpaab’li aatin a’in kichalsa’ jumpaat chi xtenq’ankil ab’an naq kik’ulun kiril naq li rixaqil yo chi se’ekchi kaw xb’aan naq yal tik’ti’ xye. Li xb’eelom xko’o wi’ chik chi k’anjelak ab’ankihulak li honal naq kilech tz’aqal li xam sa’ li ochoch ut li ixq ki’ok wi’ chik chixjapb’al re chi kaw naq xlech li xam ut sa’ li honal a’an ink’a’ chik kichal lixb’eelom chi xtenq’ankil xb’aan naq mare yal jot’ok wi’ chik re chan, toj reetalnaq ki’oso’ li xk’atik chi xjunil li k’aru wank re sa’ rochoch.

CANTOS INFANTILES

LINMAATAN
Autor: José María Quib
Li waatin Q’eqchi’
A’an jun maaatan
Ke’eebe’il chap we xb’aaneb’
Linmama’ ut wixa’an

Laa’in ink’a’ tintiz’eq
Li si matan a’in
Xb’aan naq wan xloq’al
Ut k’ajo’ xch’ina’usal.

Laa’in tinkoloqre
Ut tinchaab’ilob’resi
Jo’kan sa’ komonil
Toowanq sa’ qaloq’al

Eb’ li Xul
Sa’ k’aleb’aal a’in
Wankeb’likok’ tz’i’
Haw-haw arin
Haw-haw aran
Yalaqb’ar yalaqb’ar
Haw- haw

Sa’ k’aleb’aal a’in
Wankeb’li wakax
Mu-mu arin
Mu-mu aran
Yalaqb’ar, yalaqb’ar
Mu – Mu.

Sa’ k’aleb’aal a’in
Wankeb’li patux
Jos-Jos arin
Jos-Jos aran
Yalaqb’ar, yalaqb’ar
Jos-Jos.

Naxtzol Raatin Lix Na’
Autor: Pedro Quib Cho

Li chi’na kaxlan naxtzol raatin lix na’
Chi’w, Ch’iw-chan, ch’iw, ch’iw-chan.

Li ch’ina patux naxtzol raatin lix na’
Tux, tux- chan,tux, tux-chan.

Li ch’ina ak’achnaxtzol raatin lix na’
Wi, wi- chan, wi,wi-chan.

Li ch’ina Q’eqchi naxtzol raatin lix na’
Na’, na’- chan, wa’, wa’-chan.

Li ch’ina kaxlan winq naxtzol raatin lix na’
Ma- ma- chan, pa-pa -chan.



Li uk’

Ch’ina uk’, ch’ina uk’,
toj b’ar muqmuukat chaq.
chanchanat aj wi’ laayuwa’.

Junes uk’ak, junes uk’ak.
Sa’ jun kutan
Mare taak’ul
Kama’ kixk’ul  laayuwa’.

Kixk’ul jun mama’ hab’
ut jun numik li xab’on.
Aran kixik sa jul.

ADJETIVOS CALIFICATIVOS

Yib’ ru = Feo/a 
Ch’ina us = Bonito/a 
Chaq’al ru = Hermoso/a 
Nim = Grande 
Kach’in = Pequeño/a 
Kaan ru = Loco/a 
Seeb’ ru = Inteligente 
Jolom pek = Tonto/a 
Terto xtz’aq = Caro/a 
Kub’enaq xtz’aq = Barato/a 
Timil = Despacio 
Ch’a’aj = Difícil

PARTICULAS

Anchal. Parece
Ani. ¿Quién?
Aran: allí
B’a, ma: No
B’ar: Donde
Chaab’il. Bueno
Chalen: desde

Eb’: Ellos/ Ellas

NEOLOGISMOS

Aaw: suyo
Aj k’ay saqb’ach. Vendedor de granizadas
Aj k’ay xaab’. Vendedor de zapatos.
Aj tap. Cangrejero.
Ajen: Despierta
B’alak’ kab’: Pizarrín
B’anleb’aal ixq. Clínica de mujeres
B’anleb’aal kok’al. Clínica para niños.
B’anleb’aal re winq. Clínica para hombres.
B’aqib’k. Boxear
B’elej: en nueve días
B’irleb’: Calculadora
B’olotz oq. Fútbol
Chetcho: Manojeado, está en manojo
Chu’:Orina
Kutb'ilb'an: Inyección
Liim: Lima                        
Mank: mango                         
Mansaan: mansana                            
Nume'sa': Diarrea 
Raxkehob': Paludismo
Sosolch'iich: Helicoptero
To'j: clavo
Trabajik: trabajo

 Xikil: mucho